Kolizja postępowania nieważnościowego i wznowieniowego
Opublikowano: 20 stycznia 2016

Przedsiębiorca, który chciałby doprowadzić do uchylenia decyzji ostatecznej, może zastosować jeden z nadzwyczajnych trybów odwoławczych, do których zaliczają się stwierdzenie nieważności i wznowienie postępowania administracyjnego. Tryby te nie mogą być jednak realizowane jednocześnie.

Podstawy prawne. Postępowanie o stwierdzenie nieważności decyzji ostatecznej prowadzone jest na podstawie art. 156-159 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 267 z późn. zm.). Podstawą wznowienie postępowania administracyjnego zakończonego ostateczną decyzją są natomiast art. 145-152 KPA.

Stwierdzenie nieważności. Stwierdzenie nieważności ostatecznej decyzji administracyjnej możliwe jest po ustaleniu istnienia kwalifikowanych wad tej decyzji wymienionych w art. 156 § 1 KPA. Do wad tych zalicza się: wydanie decyzji przez niewłaściwy organ, wydanie bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, rozstrzygnięcie sprawy już poprzednio rozstrzygniętej decyzją ostateczną, skierowanie do osoby niebędącej stroną, niewykonalność decyzji, zagrożenie odpowiedzialnością karną czynu polegającego na wykonaniu decyzji oraz istnienie innej wady decyzji powodującej jej nieważność z mocy prawa. Postępowanie o stwierdzenie nieważności decyzji, w przeciwieństwie do wznowienia postępowania, jest jednoetapowe i kończy się wydaniem decyzji administracyjnej o stwierdzeniu lub o odmowie stwierdzenia nieważności decyzji. Zgodnie z wyrokiem NSA z 19 września 2002 r. (sygn. IV SA 2802/02) stwierdzenie nieważności decyzji pociąga za sobą takie skutki, jakby decyzja ta nigdy nie istniała.

Wznowienie postępowania. Zastosowanie instytucji wznowienia postępowania administracyjnego wynika, w odróżnieniu od stwierdzenia nieważności, nie z wadliwości samej decyzji administracyjnej, lecz z wadliwości postępowania administracyjnego poprzedzającego wydanie takiej decyzji. Do wskazanych w art. 145 § 1 KPA przesłanek wznowienia postępowania zalicza się: fałszywość dowodów będących podstawą rozstrzygnięcia, wydanie decyzji w wyniku przestępstwa, wydanie decyzji przez pracownika lub organ podlegający wyłączeniu, niezawiniony brak udziału strony w postępowaniu, wyjście na jaw istotnych dla sprawy nowych faktów lub dowodów, wydanie decyzji bez wymaganego stanowiska innego organu, późniejsze odmienne rozstrzygnięcie zagadnienia wstępnego oraz uchylenie lub zmiana rozstrzygnięcia stanowiącego podstawę do wydania decyzji. Zgodnie z art. 145a KPA można również wznowić postępowanie, jeżeli Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego wydano decyzję administracyjną. Postępowanie dotyczące wznowienia składa się z dwóch etapów. Najpierw wydawane jest postanowienie o wznowieniu lub o odmowie wznowienia postępowania. W przypadku wydania pierwszego z postanowień organ przystępuje do drugiego etapu postępowania, w którym dokonuje merytorycznej oceny zaistnienia przesłanek wznowienia. Etap ten kończy się wydaniem decyzji odmawiającej uchylenia decyzji dotychczasowej albo wydaniem decyzji uchylającej poprzednią decyzję i jednocześnie wydaniem nowej decyzji rozstrzygającej o istocie sprawy. NSA w wyroku z 19 kwietnia 2011 r. (sygn. II OSK 422/10) podkreślił, że w przeciwieństwie do stwierdzenia nieważności uchylenie decyzji w wyniku wznowienia postępowania wywołuje skutek od momentu wydania takiego rozstrzygnięcia, tj. nie zachodzi bezskuteczność decyzji z mocą wsteczną.

Zależność postępowań nadzwyczajnych. Często w stosunku do tej samej decyzji mogą zostać zastosowane oba nadzwyczajne środki odwoławcze. Może się bowiem zdarzyć, że jednocześnie postępowanie administracyjne zawiera wady uzasadniające jego wznowienie, jak i wydana w tym postępowaniu decyzja administracyjna obarczona jest kwalifikowanymi wadami uzasadniającymi stwierdzenie jej nieważności. Dodatkowo z faktu nieprawidłowego prowadzenia postępowania polegającego na nieustaleniu lub niezaktualizowaniu katalogu stron postępowania mogą powstać skutki, które będą spełniały przesłankę do stwierdzenia nieważności ze względu na skierowanie decyzji do osoby niebędącej stroną, jak i przesłankę wznowienia z uwagi na niezawiniony brak udziału strony w postępowaniu. W orzecznictwie wskazuje się, że oba nadzwyczajne środki odwoławcze nie powinny być jednak realizowane jednocześnie, co uzasadnia zawieszenie jednego z prowadzonych równolegle postępowań. Zgodnie z wyrokiem WSA w Krakowie z 22 listopada 2010 r. w takim przypadku pierwszeństwo powinien mieć tryb stwierdzenia nieważności, a postępowanie wznowieniowe powinno zostać zawieszone na podstawie art. 97 § 1 pkt 4 KPA do czasu zakończenia postępowania o stwierdzenie nieważności. Rozstrzygnięcie w sprawie stwierdzenia nieważności traktowane jest bowiem jako tzw. zagadnienie wstępne, od którego zależy sposób zakończenia postępowania wznowieniowego. Jeżeli bowiem doszłoby do stwierdzenia nieważności decyzji, to postępowanie wznowieniowe dotyczące tej samej decyzji stałoby się bezprzedmiotowe i podlegałoby umorzeniu. W świetle wyroku WSA w Warszawie z 13 sierpnia 2009 r. (sygn. I SA/Wa 335/09) zawieszenie możliwe jest tylko, jeśli oba postępowania nadzwyczajne prowadzą różne organy. Jeśli zaś właściwy do wznowienia i stwierdzenia nieważności jest ten sam organ, to powinien on w pierwszej kolejności rozpoznać stwierdzenie nieważności decyzji.

Kazimierz Pawlik